मुनि विहारको परिचय

Home News मुनि विहारको परिचय
IMG

मुनि विहारको परिचय

Tue 01 2019

       निर्माता मुनि बुद्धाचार्यको नामबाट बोलचालीमा मुनि विहार भनी चिनिने यो विहारको औपचारिक नाम श्री धर्म्म उत्तम महाविहार हो । सन् १६५५ (ने.स. ७७६) मा निर्माण भएदेखि नै विहार व्यवस्थापनको लागि ३० रोपनी जग्गा समेत आयस्ता राखिएको र दाताका पुत्र तिब्बतको सिगात्से शहरस्थित प्रसिद्ध ताशिल्हुम्पो विहार वा गुम्बाबाट आएका भिक्षु पद्मध्वजबाट संचालन भएको थियो । यी तथ्यहरू उल्लेख रहेको यहाँको शिलालेखमा तत्कालीन भक्तपुरका शासकको नाम उल्लेख छैन । शायद यस्तो हुनुको कारण हो, विहार निर्माणमा उचित सहयोग प्राप्त नभएको । यो विहार मंगोल सम्राटको मदतले भर्खर तिब्बतको साड० प्रान्तका विद्रोही राजाको दमनपछि उदय भएका गेलुग्पा सम्प्रदायका पाँचौं दलाई लामाको पक्षधर भिक्षुसंघको हो । यसबाट नेपालका शासकहरू साड०प्रान्त शासकको पक्षधर थिए कि ? भनी तत्कालीन नेपालको तिब्बतसँगको राजनीतिक सम्बन्धबारे समेत अनुमान गर्न यो शिलापत्र उपयोगी छ ।

पछि २५० वर्षजति अंधकार युगमा परेर भत्ताभुँग अवस्थामा पुगेको यो विहारको ७५x७५ फुटको जग्गा सन् १९५३ मा थेरवादी भिक्षु रत्नजोति महास्थविर (सन् १८९९-१९७६) ले हकवालाहरूबाट दानपत्र प्राप्त गरेदेखि निरन्तर प्रगति हुँदै आएर हीरक उत्सव मनाईसकिएको छ । अहिले यहाँ पूर्वतिर प्रवेशद्वारसँगै पुरानो प्रमुख बुद्धमूर्ति स्थापना गरिएको २०x१४ फुटको २ तल्ले मन्दिर र १८x१८ फुटको भान्छाघर, दक्षिणतिर ३०x१५.२९ फ़ुट को २ तल्ले धर्मशाला अनि पच्छिमतिर ६०x१३ फुटको २ र ३ तल्ले कुटीहरू छन् । चोकमा तेली ईंटा वछ्याई बीचको पुरानो चैत्य छोपी ८ फुटजति अग्लो नयाँ प्रस्तरमय चैत्य स्थापना गरिएको छ । उत्तरतिर खुल्ला भर्याड० भएको, ३३x४८.८ फ़ुट भएको ३ तल्ले उपोसथागार मन्दिर छ, जसको माथिल्लो तल्लामा श्रीशाक्यमुनि बुद्ध भगवानको विशाल मूर्ति, युगल अग्रश्रावक र सीवली स्थविरका मूर्तिहरू स्थापना गरिएका छन् । छानामा संयुक्तराज्य अमेरिकाको न्यूयोर्क महानगरस्थित संयुक्त राष्ट्र संघको मुख्यालयमा स्थापित वैसाख मेमोरियल स्तूपको प्रतिकृति गजुर राखिएको छ । उनै भिक्षुबाट सन् १९६० देखि नै यहाँ थेरवादी प्रब्रज्या पनि दिनथालिएको थियो फलस्वरूप निरन्तर यो विहार संचालन तथा विकास भइरहेको छ ।

थाइलैंडका राजगुरू भिक्षु परमपूज्य संघराज सोमदेद् फ्रान्याणसंवर (सुवड्ढन महाथेर, सन् १९१३-२०१३) को संरक्षणमा सन् १९९८ देखि द्रुतगतिमा विकास भईरहेको यो विहारमा जग्गा अहिले साढेतीन रोपनी छ । यहाँ सन् २००२ मा स्थापित भिक्षु तालीम केन्द्रमा २००३ देखि सामूहिक प्रव्रज्या तथा उपसम्पदा योजना संचालन गरी नेपालमा तथा थाइलैंडमा धार्मिक तथा सामान्य शिक्षा दिने व्यवस्था गरिएको छ जसले गर्दा यहाँ ६०-९० जना जति प्रव्रजितहरू शिक्षार्जन तथा धर्मकर्म गरी बस्दछन् । थाईलैंडमा पनि यहाँका १०० जनाजति भिक्षु तथा श्रामणेरहरू अध्ययनरत छन् । यस विहारको धार्मिक सेवाकार्य बढाउन दक्षिणतिरको जग्गामा संघराज शतवार्षिकी बहुउद्देश्यीय भवन निकट भविष्यमा नै निर्माण गर्ने योजना छ ।

सन् १९७५ देखि श्री रामकृष्ण बैद्य उपासकको अध्यक्षतामा मुनि विहार दायक सभाबाट विहार संचालनमा सहयोग भईरहेको छ । मुनि विहार व्यवस्थापन समितिद्वारा यो विहार सन् २०१६ देखी नेपाल सरकारको संघीय मामिला तथा स्थानीय बिकास मन्त्रालय अन्तर्गतको बौद्ध दर्शन प्रवर्द्धन तथा गुम्बा बिकास समिति मा दर्ता गरिएको छ र भिक्षु विपस्सी महास्थविर यस विहारका प्रमुख हुन् । यहाँ प्रव्रजित भई धार्मिक तथा शैक्षिक प्रगति गर्न इच्छुक महानुभावहरूलाई प्रारम्भिक सुविधा सहित स्वागत छ ।